Napels heeft een bijzondere en eeuwenoude relatie met de dood. Er bestaat misschien geen betere plek waar dit tastbaarder is dan in het Cimitero delle Fontanelle. Deze voormalige tufsteengrot, ooit gebruikt om bouwmateriaal voor de stad te winnen, heeft zich door de eeuwen heen ontwikkeld tot een unieke begraafplaats en plek vol mystiek, legendes en geschiedenis.
Natuurlijke bronnen en waterputten
De begraafplaats bevindt zich in de wijk Rione Sanità, in het noorden van Napels, net buiten het oude Griekse-Romeinse stadscentrum. De naam Fontanelle verwijst naar de vele natuurlijke bronnen en waterputten die in dit gebied aanwezig waren en waar Napels al eeuwenlang om bekend staat. Het Cimitero delle Fontanelle ligt op de helling van Materdei en is goed bereikbaar vanuit het stadscentrum, midden in een van de meest historische en karaktervolle wijken van Napels.
Van tufsteengroeve tot begraafplaats
Oorspronkelijk was de grot een tufsteengroeve, waar het zachte vulkanische gesteente werd gewonnen voor de bouw van de stad. Rond 1656, tijdens de pestepidemie, begon men deze ruimte te gebruiken als begraafplaats voor de talloze slachtoffers van epidemieën zoals de pest en de cholera van 1836. De reguliere kerkhoven waren namelijk overvol en konden de enorme aantallen slachtoffers niet meer aan.
Later werden ook overblijfselen uit diverse catacomben toegevoegd. Tegenwoordig omvat de begraafplaats meer dan veertigduizend schedels, verspreid over drie indrukwekkende galerijen die samen een oppervlakte van ongeveer vijfduizend vierkante meter beslaan.
Van chaos naar orde
De begraafplaats is niet alleen een plek van rust, maar was vroeger ook getuige van dramatische en soms angstaanjagende taferelen. Tijdens hevige regenbuien veranderden de straten van de wijk Sanità in kleine rivieren, waarin menselijke resten werden meegesleurd. Het zien van botten die door de straten dreven moet een schrikbarende ervaring zijn geweest voor de bewoners.
Om dit te voorkomen werden de botten later ordelijk gestapeld, een muur opgetrokken en een altaar gebouwd, waardoor de grot een georganiseerde begraafplaats werd, een plek waar zowel orde als respect werd betracht.
Architectuur en sfeer
Het Cimitero delle Fontanelle is niet slechts een verzameling van schedels, het is ook een indrukwekkende architectonische ruimte. De begraafplaats werd in de negentiende eeuw opnieuw geordend door de pastoor Gaetano Barbati, die de botten rangschikte en de ruimte indeelde in drie grote navaten, brede galerijen die doen denken aan de schepen van een basiliek: Elke galerij heeft zijn eigen functie en symboliek:
- Navata dei Preti: hier liggen de resten van geestelijken en de botten uit kerkcrypten.
- Navata degli Appestati: gewijd aan de slachtoffers van epidemieën, vooral de pest.
- Navata dei Pezzentelli: de botten van de arme bevolking.
Anime Pezzentelle: een unieke Napolitaanse traditie
Het Cimitero delle Fontanelle staat vooral bekend om het ritueel van de anime pezzentelle. Hierbij namen Napolitanen een schedel onder hun hoede en zorgden voor deze overledene door het schoon te maken, versieringen toe te voegen en soms kleine geschenken achter te laten, zoals chocolade of speelgoed. In ruil werd bescherming of een gunst verwacht. De schedels waren vaak anoniem, maar konden een naam en verhaal krijgen dat via dromen aan de gelovige werd doorgegeven.
Hoewel de kerk dit ritueel in 1969 verbood vanwege de heidense elementen, leeft het verhaal van de anime pezzentelle nog steeds voort en is het een van de meest intrigerende aspecten van de Napolitaanse volksdevotie.
Mystiek en legendes
De begraafplaats barst van legendes en verhalen. Een bekend voorbeeld is de schedel van de Capitano, waar meerdere dramatische verhalen aan verbonden zijn over ongelukkige liefdes en wraak uit het hiernamaals. Ook de schedel van Donna Concetta, bekend als a capa che suda, zou constant glanzend zijn door het “zweet van de zielen in het vagevuur”.
De mystiek van de Fontanelle toont de Napolitaanse fascinatie voor de dood, maar ook voor bescherming, devotie en hoop. De schedels werden geadopteerd, verzorgd en versierd met linten, kaarsen en bloemen. In ruil hiervoor vroegen gelovigen in hun dromen hulp, advies of een gunst.
Heropening en restauratie
Na vijf jaar van restauratie en veiligheidswerkzaamheden opent het Cimitero delle Fontanelle op 8 december 2025 opnieuw. De restauratie, geleid door Renzo Piano, heeft de grot veilig gemaakt met een antisismisch systeem en stalen netwerken, en tegelijkertijd een sfeervolle verlichting en nieuwe voorzieningen toegevoegd.
Het beheer ligt bij de coöperatie La Paranza, opgericht door Don Antonio Loffredo, die zich al jarenlang inzet voor de wijk Sanità. Dankzij hun werk worden cultuur, religie en maatschappelijk engagement met elkaar verweven.
Praktische informatie
📍Locatie: Via Fontanelle 80, Rione Sanità, Napels
⏰Openingstijden: Vanaf 8 december heropend; controleer actuele openingstijden op de website van de coöperatie La Paranza
🎟️Toegangsprijs: De toegang zal betaald zijn en alleen mogelijk onder begeleiding van een gids. De exacte prijs is nog niet bekend.
💡Tip: Combineer je bezoek met een wandeling door de Rione Sanità, waar oude necropolen, smalle straatjes en verborgen culturele schatten te vinden zijn.
Reisgids Napels
Met de digitale reisgids Jouw Local in Napels ontdek je de stad op je eigen tempo als een echte insider. Of je nu wilt genieten van een ontspannen stedentrip of een avontuurlijk weekend, deze gids biedt je alles wat je nodig hebt. Van prachtige wandelroutes tot heerlijke eettips en van unieke verhalen tot praktische informatie, je zult Napels beleven als nooit tevoren.
Meer info en tips over Napels vind je onder andere in onderstaande artikelen:
- Alles wat je moet weten wanneer je naar Napels gaat
- Hoe gevaarlijk is Napels?
- De 6 leukste wijken van Napels
- Gratis bezienswaardigheden in Napels
- Leer het échte Napels kennen met een Nederlandstalige gids
